Van inox bị rò rỉ ở vị trí tay gạt hoặc trục van: nguyên nhân do đâu?

Van inox bị rò rỉ ở vị trí tay gạt hoặc trục van là sự cố khá thường gặp sau một thời gian sử dụng, đặc biệt trong hệ thống nước, hơi nóng, khí nén, hóa chất nhẹ, dầu hoặc các tuyến đường ống có áp lực thay đổi. Vị trí tay gạt và trục van là nơi truyền lực đóng mở từ bên ngoài vào bộ phận làm kín bên trong, nên nếu gioăng trục, packing, vòng chèn hoặc trục van bị mòn, van có thể bắt đầu thấm, xì hoặc rò lưu chất ra ngoài.

Tham khảo thêm tại van inox ↗ để xem các dòng van inox công nghiệp, phụ kiện inox và vật tư đường ống inox đang được sử dụng phổ biến hiện nay.

Nhiều người khi thấy van inox bị rò ở tay gạt thường nghĩ ngay đến lỗi thân van. Nhưng thực tế, phần lớn sự cố rò tại khu vực này liên quan đến bộ phận làm kín quanh trục, áp lực hệ thống, nhiệt độ, hóa chất, cách vận hành hoặc tình trạng mài mòn sau thời gian sử dụng. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ nguyên nhân và cách xử lý phù hợp.

Vị trí tay gạt và trục van có vai trò gì?

Tay gạt là bộ phận dùng để thao tác đóng mở van bằng tay. Khi người vận hành xoay tay gạt, lực sẽ truyền qua trục van để làm bi van, đĩa van hoặc bộ phận đóng mở bên trong xoay theo. Vì trục van đi xuyên qua thân van, khu vực này luôn cần có bộ phận làm kín để ngăn lưu chất rò ra ngoài.

Bộ phận làm kín quanh trục có thể là gioăng trục, vòng chèn, packing, long đền làm kín hoặc cụm seal tùy từng loại van. Với van bi inox tay gạt, vị trí rò thường nằm quanh cổ trục, ngay dưới tay gạt hoặc đai ốc siết trục. Với van bướm inox tay gạt, rò có thể xuất hiện quanh trục trên hoặc khu vực tiếp giáp giữa trục và thân van.

Đây là vị trí vừa chịu áp lực lưu chất, vừa chịu chuyển động đóng mở lặp lại. Vì vậy sau thời gian sử dụng, nếu vật liệu làm kín bị mòn hoặc lão hóa, van có thể rò tại khu vực tay gạt dù thân van inox vẫn còn tốt.

Nguyên nhân 1: Gioăng trục hoặc packing bị mòn

Nguyên nhân phổ biến nhất khiến van inox bị rò ở tay gạt hoặc trục van là gioăng trục, vòng chèn hoặc packing bị mòn. Khi van đóng mở nhiều lần, trục van chuyển động liên tục và tạo ma sát với bộ phận làm kín. Sau thời gian dài, bề mặt làm kín có thể bị mòn, mất độ đàn hồi hoặc không còn ép sát vào trục như ban đầu.

Ban đầu, hiện tượng rò có thể chỉ là thấm nhẹ quanh cổ van. Nếu hệ thống là nước, bạn có thể thấy khu vực dưới tay gạt ẩm hoặc nhỏ giọt. Nếu là khí nén, có thể nghe tiếng xì nhỏ. Nếu là hơi nóng, có thể thấy hơi thoát ra tại cổ trục. Nếu là hóa chất hoặc dầu, khu vực rò thường có vết bám, vết ố hoặc mùi đặc trưng.

Trong nhiều trường hợp, nếu packing chưa hỏng nặng, có thể siết nhẹ đai ốc chèn để tăng độ kín. Tuy nhiên, nếu gioăng đã chai cứng, nứt hoặc mòn sâu, việc siết chỉ là giải pháp tạm thời và nên thay gioăng đúng vật liệu.

Nguyên nhân 2: Đai ốc siết trục bị lỏng

Ở một số dòng van bi inox tay gạt, phía dưới tay gạt thường có đai ốc hoặc cụm chèn để giữ trục và ép bộ phận làm kín. Sau thời gian vận hành, rung động đường ống, đóng mở thường xuyên hoặc thay đổi nhiệt độ có thể làm đai ốc này lỏng dần.

Khi lực ép giảm, gioăng trục không còn ép chặt vào trục van, dẫn đến rò rỉ. Đây là lỗi tương đối dễ xử lý nếu phát hiện sớm. Người vận hành có thể dừng hệ thống, xả áp an toàn rồi kiểm tra lại cụm tay gạt và đai ốc trục.

Tuy nhiên, không nên siết quá mạnh. Siết quá lực có thể làm tay gạt đóng mở nặng, làm hỏng gioăng hoặc gây mài mòn trục nhanh hơn. Cách xử lý đúng là siết vừa đủ để hết rò, sau đó vận hành thử vài lần để kiểm tra độ trơn và độ kín.

Nguyên nhân 3: Van làm việc ở nhiệt độ cao

Nhiệt độ cao là nguyên nhân thường gặp trong các hệ thống nước nóng, hơi nóng, dầu nóng hoặc dung dịch gia nhiệt. Khi nhiệt độ tăng, gioăng trục và packing có thể bị lão hóa nhanh hơn. Vật liệu làm kín không phù hợp sẽ bị chai cứng, co ngót, nứt hoặc mất đàn hồi.

Với hơi nóng, vị trí cổ trục là nơi rất dễ phát sinh xì nếu packing không chịu nhiệt tốt. Với nước nóng sinh hoạt hoặc nước nóng công nghiệp, rò tại tay gạt có thể xuất hiện sau một thời gian vận hành do gioăng bị lão hóa. Với dầu nóng, vật liệu seat và packing cần được chọn kỹ hơn vì dầu vừa có nhiệt độ, vừa có khả năng ảnh hưởng đến một số loại gioăng.

Khi chọn van inox cho môi trường nhiệt cao, không nên chỉ nhìn thân van inox. Cần kiểm tra nhiệt độ làm việc tối đa của gioăng, seat, packing và toàn bộ cấu tạo van.

Nguyên nhân 4: Lưu chất không tương thích với vật liệu làm kín

Van inox có thân làm bằng inox 304 hoặc inox 316, nhưng bộ phận làm kín quanh trục thường là vật liệu khác như PTFE, EPDM, Viton, NBR, graphite hoặc vật liệu chuyên dụng. Nếu lưu chất không tương thích với vật liệu làm kín, vị trí trục van rất dễ bị rò.

Ví dụ, một số hóa chất có thể làm gioăng trương nở, mềm, nứt hoặc biến dạng. Dầu và nhớt cũng có thể ảnh hưởng đến một số vật liệu gioăng nếu chọn sai. Hơi nóng có thể làm gioăng không chịu nhiệt bị chai cứng. Khi gioăng mất khả năng làm kín, lưu chất sẽ thoát ra quanh trục.

Đây là lý do khi mua van inox cho hóa chất, dầu, nước nóng hoặc hơi, cần hỏi rõ vật liệu gioăng và packing. Không nên chỉ hỏi “van inox có dùng được không” mà bỏ qua bộ phận làm kín.

Nguyên nhân 5: Áp lực hệ thống quá cao hoặc thay đổi đột ngột

Áp lực cao hoặc áp lực thay đổi mạnh có thể làm tăng tải lên các vị trí làm kín của van. Khi áp lực vượt quá khả năng thiết kế hoặc thường xuyên dao động, lưu chất có thể tìm đường thoát ra tại các điểm yếu, trong đó có khu vực trục van.

Hiện tượng này thường gặp trong hệ thống bơm tăng áp, khí nén, hơi nóng, nước tuần hoàn hoặc tuyến ống có van đóng mở đột ngột. Nếu van không đúng cấp áp, packing yếu hoặc đai ốc trục bị lỏng, rò rỉ tại tay gạt có thể xuất hiện nhanh hơn.

Với hệ thống áp lực cao, cần chọn van có cấp áp phù hợp, kiểm tra PN/Class, vật liệu làm kín và lắp đặt đúng kỹ thuật. Đồng thời, không nên đóng mở van quá đột ngột nếu hệ thống dễ xảy ra va đập áp.

Nguyên nhân 6: Van đóng mở quá nhiều hoặc vận hành sai cách

Van inox dùng ở vị trí đóng mở thường xuyên sẽ mòn nhanh hơn van ít vận hành. Mỗi lần xoay tay gạt, trục van chuyển động qua bộ phận làm kín. Nếu tần suất đóng mở cao, gioăng trục và packing sẽ chịu ma sát nhiều hơn.

Ngoài ra, vận hành sai cách cũng có thể gây rò trục. Ví dụ dùng lực quá mạnh, dùng ống nối dài để bẻ tay gạt, đóng mở khi van đang bị kẹt hoặc cố xoay tay gạt khi cặn đang chèn trong van. Những thao tác này có thể làm trục bị lệch, seal bị tổn thương hoặc tay gạt bị rơ.

Nếu van đóng mở nặng bất thường, không nên cố dùng lực. Cần kiểm tra cặn, áp lực, gioăng và tình trạng bên trong van trước khi vận hành tiếp.

Nguyên nhân 7: Trục van bị xước, cong hoặc mòn

Trục van là bộ phận truyền chuyển động từ tay gạt xuống bi van hoặc đĩa van. Nếu trục bị xước, mòn, cong hoặc rơ, bộ phận làm kín quanh trục sẽ không còn ôm đều bề mặt trục. Khi đó, lưu chất có thể rò ra ngoài dù gioăng còn tương đối tốt.

Trục van có thể bị ảnh hưởng do đóng mở sai cách, va đập cơ học, cặn rắn bên trong, áp lực lớn hoặc chất lượng gia công kém. Với van đã sử dụng lâu năm, trục cũng có thể mòn tự nhiên do ma sát.

Nếu trục chỉ bị bẩn hoặc bám cặn nhẹ, có thể vệ sinh và kiểm tra lại. Nhưng nếu trục đã cong, xước sâu hoặc rơ lớn, việc thay gioăng có thể không giải quyết triệt để. Khi đó nên cân nhắc thay trục nếu có phụ kiện thay thế, hoặc thay mới van nếu van không còn đảm bảo độ kín.

Nguyên nhân 8: Lắp đặt sai hoặc đường ống rung mạnh

Van inox lắp trên hệ thống đường ống rung mạnh, thiếu giá đỡ hoặc bị kéo ép bởi đường ống có thể nhanh xuống cấp hơn. Rung động làm các đai ốc, bulong và bộ phận chèn quanh trục bị lỏng dần. Lực lệch từ đường ống cũng có thể làm thân van và trục chịu tải không đều.

Với hệ thống có máy bơm, máy nén khí hoặc thiết bị rung, cần bố trí giá đỡ phù hợp trước và sau van. Không nên để toàn bộ trọng lượng đường ống hoặc rung động thiết bị truyền trực tiếp vào thân van.

Nếu van mới lắp chưa lâu đã rò tại tay gạt, cần kiểm tra lại vị trí lắp, độ đồng trục của đường ống, áp lực vận hành và hiện tượng rung trong hệ thống.

Bảng nguyên nhân van inox rò ở tay gạt hoặc trục van

Checklist kiểm tra khi van inox bị rò tại tay gạt hoặc trục van

Khi nào có thể sửa, khi nào nên thay mới?

Nếu van chỉ rò nhẹ tại cổ trục do đai ốc chèn lỏng, có thể xử lý bằng cách cô lập tuyến, xả áp an toàn rồi siết lại vừa đủ. Sau đó cần đóng mở thử vài lần và kiểm tra rò khi hệ thống chạy áp.

Nếu rò do gioăng trục hoặc packing bị mòn, có thể thay thế nếu van có cấu tạo cho phép bảo trì. Cần chọn đúng vật liệu gioăng theo lưu chất và nhiệt độ. Không nên thay bằng gioăng không rõ vật liệu vì lỗi có thể lặp lại nhanh.

Nếu thân van vẫn tốt nhưng trục bị xước nhẹ, có thể kiểm tra khả năng sửa chữa tùy loại van. Tuy nhiên, nếu trục cong, thân nứt, vị trí cổ van ăn mòn nặng hoặc van đã sửa nhiều lần vẫn rò, nên thay mới để đảm bảo an toàn.

Với hệ thống hơi nóng, hóa chất, khí nén áp lực cao hoặc dầu nóng, không nên cố dùng van đã rò kéo dài. Những hệ thống này cần xử lý sớm để tránh rủi ro cho người vận hành và thiết bị xung quanh.

Cách hạn chế rò rỉ tại tay gạt và trục van

Cách đầu tiên là chọn đúng van ngay từ đầu. Cần xác định rõ lưu chất, áp lực, nhiệt độ, vật liệu inox và vật liệu gioăng. Với nước sạch thông thường, yêu cầu đơn giản hơn. Với hơi nóng, dầu hoặc hóa chất, phải kiểm tra kỹ gioăng và packing.

Cách thứ hai là vận hành đúng cách. Không dùng lực quá mạnh để xoay tay gạt, không dùng ống nối dài để bẻ van, không cố đóng mở khi van đang kẹt. Nếu van thao tác nặng bất thường, cần kiểm tra nguyên nhân trước.

Cách thứ ba là kiểm tra định kỳ vị trí cổ trục. Khi thấy thấm nhẹ, nên xử lý sớm. Nếu để lâu, lưu chất có thể làm mòn thêm bộ phận làm kín hoặc ăn mòn khu vực xung quanh.

Cách thứ tư là giảm rung động đường ống. Hệ thống gần bơm, máy nén khí hoặc thiết bị rung nên có giá đỡ, khớp nối mềm hoặc biện pháp giảm rung phù hợp để bảo vệ van và mối nối.

Những lỗi cần tránh khi xử lý van inox bị rò trục

Lỗi đầu tiên là siết mạnh tay gạt hoặc đai ốc trục khi hệ thống còn áp. Việc này có thể nguy hiểm, đặc biệt với hơi nóng, khí nén, hóa chất hoặc dầu nóng. Cần cô lập và xả áp trước khi thao tác.

Lỗi thứ hai là siết quá chặt. Siết quá lực có thể làm van đóng mở nặng hơn, làm hỏng gioăng hoặc gây mòn trục nhanh hơn.

Lỗi thứ ba là dùng keo, băng dính hoặc vật liệu tạm để che chỗ rò. Đây chỉ là giải pháp tạm thời và không xử lý được nguyên nhân bên trong.

Lỗi thứ tư là thay gioăng không đúng vật liệu. Gioăng dùng cho nước không chắc phù hợp với dầu, hóa chất hoặc hơi nóng. Chọn sai vật liệu sẽ khiến van tiếp tục rò.

Lỗi thứ năm là tiếp tục vận hành van đã rò trong hệ thống nguy hiểm. Với hóa chất, hơi nóng hoặc khí nén áp lực cao, rò nhỏ cũng cần được kiểm tra sớm.

Kết luận

Van inox bị rò rỉ ở vị trí tay gạt hoặc trục van thường do gioăng trục, packing, vòng chèn hoặc bộ phận làm kín quanh trục bị mòn, lỏng, lão hóa hoặc không phù hợp với lưu chất. Ngoài ra, áp lực cao, nhiệt độ cao, hóa chất, dầu, rung động đường ống, đóng mở sai cách hoặc trục van bị xước cũng có thể gây ra sự cố này.

Khi phát hiện rò, cần kiểm tra mức độ rò, lưu chất, áp lực, nhiệt độ, tình trạng gioăng, đai ốc trục và trục van. Nếu lỗi nhẹ có thể siết lại hoặc thay gioăng. Nếu thân van, trục van hoặc vị trí cổ van đã hư hỏng nặng, nên thay mới để đảm bảo an toàn.

Với các vị trí sử dụng van tay gạt cần đóng mở nhanh, kín tốt và dễ bảo trì trong hệ thống nước, khí, dầu hoặc hóa chất nhẹ, bạn có thể tham khảo thêm nhóm van bi inox tay gạt ↗ để lựa chọn dòng van phù hợp hơn cho từng điều kiện sử dụng.

Câu hỏi thường gặp